Idee epoki odrodzenia manifestowały się we wszystkich dziedzinach życia społecznego, a co za tym szło we wszystkich integralnie z nimi związanych strefach aktywności, zwłaszcza z szeroko pojętą i znamienną dla epoki sztuką. Prezentowany zabytek, czyli radełko introligatorskie należy do kategorii przedmiotów użytkowych, idealnie oddających ducha czasu, gdyż jego zastosowanie zrewolucjonizowało technikę dekorowania skóry powlekającej okładki książkowe, dzięki cylindrycznemu tłokowi obracającemu się w widełkach uchwytu (ryc. 1). Na jego obwodzie wyżłabiano powtarzający się ornament, który wykorzystywano przede wszystkim do ozdoby ramy – bordiury. Zdarzały się jednak przypadki, gdzie wytłaczany wzór wypełniał centralną część okładki (Biały 2015).

Wśród omawianej grupy narzędzi introligatorskich można wyróżnić tzw. radełka wizerunkowe o tłokach zawierających bardzo rozbudowane, pod względem kompozycyjnym grawerunki. Są to w głównej mierze motywy roślinne, wstęgi, aranżacje kandelabrowe oraz wizerunki osobowości i bohaterów danej epoki (ryc. 2). Śmiało można rzec, iż przedmioty te są prawdziwymi „mini” dziełami sztuki, stanowiącymi nieocenione źródło badań ikonograficznych oraz kostiumologicznych (Biały 2015).

Egzemplarz przechowywany w zbiorach Muzeum Zagłębia w Będzinie pochodzi z badań archeologicznych, które przeprowadzono wiosną 2009 roku na siewierskim rynku, w obrębie ratusza (Ginter 2012) (ryc. 3). Artefakt został wykonany z mosiądzu, jego długość całkowita wynosi 7,7 cm, a średnica tarczki 3 cm. Na obwodzie części pracującej znajduje się ornament linii łamanej, którą odciskano na okładzinie książki (Ginter 2012). Na powierzchni tarczki można dostrzec cztery otwory oraz gmerk z dwoma krzyżami. Analogiczne radełko odnaleziono podczas badań archeologicznych w klasztorze oo. Paulinów na Skałce oraz w centrum Kutna (Ginter, Majorek 2021). Chronologia znaleziska przypada na XVI wiek, czyli na czas lokacji miasta Siewierz przez biskupa Jana Konarskiego.

Bibliografia:

Biały A. 2015. Warianty radełek wizerunkowych na szesnastowiecznych oprawach książkowych w Zabytkowej Bibliotece oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie: analiza kompozycji i tematów ikonograficznych wybranych tłoczeń, [w:] A. Tokarska (red.), Z życia książki: ochrona i konserwacja zbiorów bibliotecznych oraz konteksty: prace dedykowane profesorowi Leonardowi Ogiermanowi, Katowice, s. 90-108.

Ginter A. 2012. Wyniki badań archeologicznych na rynku w Siewierzu, województwo śląskie, [w:] E. Tomczak, V. Janak (red.), Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2009-2010, Katowice, s. 175-183.

Ginter A., Majorek M. 2021. Zabytki metalowe z badań archeologicznych w Kutnie, [w:] A. Ginter, J. Ginter (red.), Kutno. Powstanie i rozwój małego ośrodka miejskiego w ujęciu interdyscyplinarnym, Łódź, s. 247-288.

Ryc. 1. Siewierz, Rynek. Radełko introligatorskie, ze zbiorów własnych.

Ryc. 2. Przykład okładki zdobionej radełkiem wizerunkowym. Ambrosius Calepinus: Il dittionario […] dalla lingva latina nella volgare brevemente ridotto per lo signor Lvcio Minerbi […]. [Venetia], A San Luca al segno del diamante, 1552; 2º Inw. 3919 (za Biały 2015).

Ryc. 3. Odsłonięte relikty siewierskiego ratusza od strony północnej (Ginter 2012).