ZAMEK

 Położony na wysokiej skarpie na lewym brzegu Czarnej Przemszy zamek będziński stanowi przykład budownictwa obronnego z połowy XIV w. Był ważnym ogniwem systemu obronnego zachodniej granicy Polski, chroniącego przed najazdami od strony Śląska i Czech. Zabezpieczał również wodne i lądowe szlaki handlowe przebiegające w pobliżu wzgórza, m. in. trakt handlowy łączący Śląsk z Krakowem.

Walory obronne wzniesienia, obmywanego z jednej strony przez wody Czarnej Przemszy, na którym obecnie wznosi się zamek, doceniono już we wczesnym średniowieczu. Od około IX w. funkcjonował tam gród warowny założony przez Wiślan. W drugiej połowie XIII w. na szczycie wzgórza wzniesiono okrągłą wieżę – stołp. W XIV w., za czasów panowania Kazimierza Wielkiego, dobudowano czworoboczną wieżę oraz budynek mieszkalny, tzw. kasztel, a całość otoczono podwójnym murem obwodowym. Nieco później wzniesiono tzw. zamek dolny, otoczony kolejnym murem obwodowym.

Najstarsza wzmianka o zamku pochodzi z dokumentu królewskiego z 1 września 1349 roku, kiedy to wymieniono Wiernka - burgrabiego będzińskiego. Wspominają o nim również Jan z Czarnkowa w swojej kronice, oraz Jan Długosz w spisie warownych budowli wzniesionych przez Kazimierza Wielkiego.

W 1364 r. prawdopodobnie gościł tu Karol IV Luksemburski, cesarz niemiecki i król czeski, zmierzając na zjazd królewski w Krakowie. Kolejne wzmianki o Zamku pochodzą już z XV w. Dnia 15 października 1434 r. na zamku zawarto ugodę pomiędzy panami śląskimi oraz stroną polską, na mocy której książęta śląscy zobowiązali się nie wspierać grabiącego te tereny Mikołaja Siestrzeńca. Były, już wtedy, burgrabia będziński wsławił się w regionie jako awanturnik, a jego podwładnych uznawano za rabusiów.

Będzin odegrał ważną rolę podczas konfliktu o tron polski pomiędzy Zygmuntem III Wazą a Maksymilianem III Habsburgiem. Po przegranej przez Habsburga bitwie pod Byczyną, na zamku w Będzinie zawarto 9. marca 1589 r.  traktat będzińsko-bytomski, na mocy którego miał się on zrzec tytułu króla polskiego i wszelkich roszczeń do tronu. Głównym mediatorem w sporze był legat papieski, Ippolito Aldobrandini, późniejszy papież Klemens VIII.

W 1616 r. spaliła się część miasta wraz z zamkiem. Kasztelan biecki Andrzej Dembiński odbudował zamek w stylu gotyckim, wnętrzom jednak nadał charakter bardziej rezydencjonalny niż obronny.

Podczas najazdu szwedzkiego w 1655 r. Będzin zaistniał na kartach historii w związku z pobytem w zamku pułkownika Stefana Czarnieckiego. Przybył on ze swoimi oddziałami do miasta 23 października, po podpisaniu aktu kapitulacji Krakowa. Zgodnie z postanowieniami układu, Czarniecki miał pozostać na śląskim pograniczu do 18 listopada. Sam pułkownik zajął zamek, a wojska jego rozlokowały się w mieście i okolicznych wsiach. Niemalże do końca listopada trwały negocjacje o przyłączeniu oddziałów Czarnieckiego do wojsk Karola Gustawa, on sam jednak pozostawał w tym czasie w kontakcie z królem Janem Kazimierzem. Pod koniec listopada większość polskich żołnierzy zbuntowała się przeciwko swojemu dowódcy i przyłączyła się do wojsk szwedzkich, on sam zaś opuścił Będzin, aby dołączyć do króla polskiego w Głogówku.

W wyniku działań oddziałów szwedzkich w latach 1655 – 1656, które w rejonie Będzina prowadziły głównie akcje aprowizacyjno-rabunkowe, ucierpiały górne pomieszczenia zamku, jednak wydaje się, że samo miasto ucierpiało tylko nieznacznie. Po przeprowadzonej w 1657 r. lustracji, nakazem kasztelanów szlacheckich zamek został odbudowany, jednak nie odzyskał już swojej dawnej świetlności.

W 1683 r. okolice Będzina wyznaczono jako miejsce koncentracji wojsk polskich, mających wyruszyć na odsiecz Wiednia. Król Jan III Sobieski przejechał w pobliżu miasta prawdopodobnie 19 sierpnia tegoż roku, August II Mocny w 1697 r. odwiedził zamek w Będzinie w drodze do Krakowa, gdzie miał zostać koronowany na króla Polski.

Po powołaniu po roku 1775 na starostwo będzińskie przedstawicieli rodziny Mieroszewskich, budowla popada ostatecznie w ruinę. Sytuacja taka trwała do roku 1834.

Romantyczną neogotycką restaurację zamku przeprowadzono w 1834 r. Hrabia Edward Raczyński z ramienia Banku Polskiego powierzył odbudowę zamku architektowi z Krakowa, Franciszkowi Marii Lanci. Do surowej, gotyckiej bryły wprowadzono elementy pseudogotyckiej architektury - krenelaże na murach i wieżach, ceglane obramowania okien, ślepe machikuły, przebudowano również kasztel. W obiekcie miała zostać ulokowana Szkoła Akademiczno – Górnicza, jednak zaniechano tego projektu. Próbowano stworzyć w zamku salę modlitw dla górników z Saksonii, przez pewien czas mieścił się tu również szpital, jednak już w 1849 r. zamek ponownie opustoszał i zaczął popadać w ruinę. Jeszcze raz znalazł się on w centrum wydarzeń historycznych, kiedy przed wybuchem powstania styczniowego w 1863 r. został wyznaczony na miejsce zbiórki zagłębiowskich grup powstańczych. Na zbiórce nie stawili się jednak dowódcy powstania, toteż zebrani ochotnicy po dłuższym oczekiwaniu rozeszli się.

Ponownie, próby odbudowy Zamku podjęło w roku 1918 Towarzystwo Opieki nad Górą Zamkową, jednak plan ten nie został zrealizowany. Ostatecznie zamek odbudowano po II wojnie światowej i od 1956 roku przekazano na siedzibę Muzeum Zagłębia w Będzinie.

W zamku można zobaczyć ciekawą ekspozycję dawnej broni i uzbrojenia ochronnego oraz zapoznać się z dziejami Będzina i historią obiektu.